Uitbreidingsplan Heemstede

In 1908 gaven burgemeester en wethouders van Heemstede opdracht aan de architecten Joseph Cuypers en Jan Stuyt om een uitbreidingsplan te ontwerpen. Wat volgde was de transformatie van een landelijk lintdorp - met bollenland, blekerijen en oude landgoederen - tot een moderne forensengemeente naar het ideaal van de Engelse tuinstad.

De aanleiding

Aan het einde van de negentiende eeuw veranderde Heemstede. De trein en tram maakten het dorp bereikbaar voor forensen uit Amsterdam, Haarlem en Den Haag. Het groene karakter, de landgoederen en de frisse lucht trokken welgestelde stedelingen aan die buiten wilden wonen maar in de stad bleven werken. De vraag naar woningen nam snel toe.

Tegelijkertijd bood de Woningwet van 1901 gemeenten voor het eerst de wettelijke basis om bouwactiviteiten te reguleren. Samen met de Gezondheidswet uit hetzelfde jaar vormde deze wet het fundament waarop Heemstede zijn groei kon sturen. Het gemeentebestuur begreep dat ongecontroleerde uitbreiding het dorpskarakter zou vernietigen. Er was regie nodig.

De Heemsteedse Dreef als ruggengraat

De Heemsteedse Dreef werd de centrale as van het plan: een kilometerslange, door luxueuze huizen omzoomde laan die het dorp van noord naar zuid doorsneed. Rond deze as ontvouwden zich de verschillende woonwijken, elk met een eigen karakter.

Elke wijk kreeg een eigen profiel. Rond de Crayenestersingel kwamen voornamelijk villa's en landhuizen. De Indische Buurt werd een gemengde wijk met middenstandsbouw naast volkswoningen. En rond het Valkenburgerplein verrezen woningen samen met winkels, een kerk en een school - een compleet wijkcentrum.

Nieuwe straten werden aangelegd, vaarten en singels gegraven, bruggen zorgvuldig ontworpen. Het eigentijds ontworpen eengezinshuis met ten minste een achtertuin, gesitueerd aan een ruime straat met bomen, werd de norm.

Sociale woningbouw met ambitie

Het uitbreidingsplan was niet alleen voor welgestelden. In 1908 werd woningbouwvereniging Berkenrode opgericht, voortgekomen uit de lokale afdeling van de Katholieke Sociale Actie - een antwoord op de pauselijke encycliek Rerum Novarum (1891), die opriep om de levensomstandigheden van arbeiders te verbeteren.

Aan de Berkenlaan en Eikenlaan verrezen in 1914-1915 de 32 arbeiderswoningen van het complex Nova et Vetera, ontworpen door dezelfde Cuypers en Stuyt. Het was een van de eerste woningbouwprojecten in Heemstede onder de nieuwe Woningwet. Het tuinstadidee is er overal zichtbaar: terugliggende gevels, voortuintjes, een klassiek poortje als toegang en bewuste verbredingen in de straat om eentonigheid te voorkomen.