Historische beelden
Weinig architecten hebben zo nadrukkelijk hun stempel gedrukt op een Nederlandse gemeente als Joseph Cuypers (1861–1949) op Heemstede. Samen met Jan Stuyt ontwierp hij het uitbreidingsplan dat het dorp transformeerde tot een moderne forensengemeente. Vervolgens bewaakte hij als esthetisch adviseur van het gemeentebestuur jarenlang de kwaliteit van vrijwel elk bouwplan. Het resultaat: een samenhangend straatbeeld dat Heemstede tot op heden kenmerkt.
Joseph Theodoor Jan Cuypers werd in 1861 geboren als zoon van Pierre Cuypers, de architect van het Rijksmuseum en Amsterdam Centraal Station. Hij groeide op in een omgeving waarin architectuur en katholiek mecenaat vanzelfsprekend waren. Na zijn opleiding richtte hij samen met Jan Stuyt een architectenbureau op in Amsterdam. Het duo ontwierp zowel kerkelijke als civiele gebouwen, met een voorkeur voor eclectische bouwstijlen die elementen uit verschillende historische perioden combineerden.
De band met Heemstede begon rond 1906, toen Cuypers en Stuyt samen met J.Th.A. Etmans de opdracht kregen voor het nieuwe raadhuis. Dit gebouw in eclectische stijl, geïnspireerd op Nederlandse raadhuizen uit het begin van de achttiende eeuw, vestigde hun reputatie bij het Heemsteedse gemeentebestuur. In 1918 breidde Cuypers het raadhuis uit. Het pand staat tegenwoordig aan de Raadhuisstraat en is rijksmonument.
In 1908 gaf het gemeentebestuur Cuypers en Stuyt de opdracht om een uitbreidingsplan op te stellen voor Heemstede. Het plan, opgeleverd in 1908–1909 en in 1912 formeel vastgesteld, was gebaseerd op het tuinstadideaal van de Engelse stedenbouwer Ebenezer Howard. Centraal stond een ruim opgezette bebouwingsstructuur met groene omgevingen, waarbij iedere woning een eigen tuin zou krijgen.
De Heemsteedse Dreef vormde de centrale as van het plan. De tuinstadgedachte had naast een esthetisch ook een sociaaleconomisch doel: een gezonde woonomgeving, nabijheid van voorzieningen en sociale binding. Het moest Heemstede het aanzien geven van een moderne, welvarende forensengemeente.
Rond 1922 kwam een bijgewerkte versie van het uitbreidingsplan tot stand. Naar alle waarschijnlijkheid was Cuypers ook verantwoordelijk voor deze herziening. Het stratenplan voor de nieuwe woonwijk tussen de Heemsteedse Dreef en het Spaarne, ten zuiden van de Crayenestervaart, werd hierin geprojecteerd. Zo ontstonden onder meer de Rembrandtlaan en de Paulus Potterlaan, met in het midden brede plantsoenen beplant met bomen en heesters.
De rol van Cuypers reikte veel verder dan het tekenen van het uitbreidingsplan. Als esthetisch adviseur van het gemeentebestuur beoordeelde hij de ruimtelijke uitwerking en invulling van nieuwbouwplannen. Deze unieke positie kon hij alleen innemen omdat het gemeentebestuur er alles aan gelegen was om de explosieve demografische groei en de daaruit voortvloeiende bouwactiviteiten in goede banen te leiden.
Het forensendorp moest cachet krijgen. Het gemeentebestuur wilde de inwoners een goede en gezonde woonomgeving bieden en tegelijkertijd nieuwe kopers en huurders aantrekken voor de groeiende woningvoorraad. Cuypers' stedenbouwkundige uitgangspunt was helder: woonwijken met tuinstadachtige kenmerken laten groeien.
Zo ontvouwde Heemstede zich in het interbellum volgens een hoogwaardige stedenbouwkundige structuur. Die bestond uit woonwijken met uitsluitend middenstandswoningen, villa's en landhuizen (bijvoorbeeld rond de Crayenestersingel), wijken met een mix van villa's, middenstandsbouw en volkswoningcomplexen (de Indische Buurt) en wijken waarin huizen werden gecombineerd met winkels, kerken of schoolgebouwen (rond het Valkenburgerplein).
Groen gestoffeerde pleinen vormden een handig stedenbouwkundig middel om de aantrekkelijkheid van de woonomgeving te vergroten. Het Julianaplein en het Richard Holplein zijn daar voorbeelden van. In documenten uit die tijd werden deze pleinen aangeduid als "de parken". Het nabijgelegen Sweelinckplein werd om dezelfde redenen aangelegd.
Naast zijn adviserende rol ontwierp Cuypers ook zelf meerdere gebouwen in Heemstede. Elk van deze gebouwen illustreert een ander aspect van zijn veelzijdigheid.
Ook zoon Pierre Cuypers jr. (1891–1982) was regelmatig actief in Heemstede. Hij ontwierp onder meer de villa aan de Heimanslaan 2 (1928–1929), een informele villa met een rijzige, samengestelde dakvorm en strakke diagonale lijnen die het gebouw een eigentijds expressief karakter geven.
De invloed van Joseph Cuypers op Heemstede was uitzonderlijk groot vergeleken met die van andere architecten op hun gemeenten. In Bennebroek, dat tot 2009 een zelfstandige gemeente was, ontbrak een dergelijk ambitieus stedenbouwkundig masterplan. De gemeentearchitect D. Kuit speelde er weliswaar een rol, maar zijn invloed op architectuur en stedenbouw was aanmerkelijk geringer dan die van Cuypers in Heemstede. In Bennebroek waren het vooral grondeigenaren en particuliere architecten die de toon zetten.
Heemstede veranderde onder Cuypers' regie definitief van een landelijk lintdorp met bollenland, blekerijen en oude landgoederen in een moderne forensengemeente met alle bijbehorende voorzieningen. Zowel plaatselijke als landelijk opererende architecten droegen bij; beeldhouwers en andere kunstenaars versierden gebouwen en bruggen met sculpturen, glas-in-loodramen en andere toegepaste kunst.
De periode van de jongere bouwkunst, ruwweg 1920 tot 1940, heeft Heemstede zijn bijzondere esthetische en ruimtelijke glans gegeven. Het beeld van het dorp wordt tot op heden hoofdzakelijk bepaald door wat er in die twee decennia gebouwd is. De samenhang tussen stratenplan, architectuur, groenvoorzieningen en openbare ruimte is geen toeval; het is het resultaat van een bewuste regierol waarbij het gemeentebestuur en zijn esthetisch adviseur nauw samenwerkten. Die architectuur verdient het om gekoesterd en beschermd te worden.
De historie van een pand reikt verder dan louter het stichtingsjaar. Voor elk te verkoopen object vervaardigt dit bureau een levend dossier: eene nauwgezette bundeling van bouwhistorie, archiefbronnen alsmede de actueele waarde in het hoogere segment.
Indien een eigenaar eene verkoop overweegt en de volledige achtergrond des huizes wenscht te doorgronden, kan daartoe een oriënteerend onderhoud worden aangevraagd.
ABCD – Automatisch Beter